|
تيــــــــرگان
تير روز از تير
ماه، جشن تير
از:
مازيار قويدل
گرديزی گويد: " و
تيرگان سيزدهم" ماه تير، موافق ماه است. و اين آن روز بود که آرش تير
انداخت اندر آن وقت که ميان منوچهر و افراسياب صلح افتاد، و منوچهر را
گفت: هر جا که تير تو برسد، از آن تو باشد. پس آرش تير بينداخت از کوه
رويان، و آن تير اندر کوهی افتاد ميان فرغانه و طخارستان.
*. در سال شمار کهن
که دوازده ماه سال دارای سی روز بودند و در پايان اسفند ماه یک پنج روزی
را نيز بر می شمردند تا بر ی هم 365 روز و سپس چند ساعت بشود. روز تير
سيزدم تيرماه بود، ولی اينک که فروریين و ارديبهشت و خرداد سی و يک روز
بر شمرده می شوند، سه روز از سيزده کم می شود پس تير روز را در دهم
تيرماه داريم.
زمان و چگونگی برگزاریِ
تيرگان
اين جشن در روز تير از ماه تير و درست دو روز پس از نخستين روز برگزاری
جشن نيمه تابستانی ايرانی که يا گاهان بار دوم آغاز می شود و تا ۱۰روز پی
گرفته می شود.
برای تدارک و برگزاری اين جشن نيز همچون ديگر جشن های ايرانی از بزرگ و
کوچک و زن و مرد به ياری و همياری و همکاری با يکديگر می پردازند.
در هنگام برگزاری اين جشن به جز از شادی و شادمانی و پايکوبی و دست
افشانی، پير و جوان به يکديگر آب می پاشند و رسم آب پاشان را به جای می
آورند.
در روز آغاز جشن، رشته های رنگين زرين و سمينِ تير و باد را از دست و
آستين و يا گوشه های رخت های جشن گيرندگان وبه ويژه کودکان . نوجوانان
آويخته می شود تا در روز دهم جشن به ياد تيری که آرش پهلوان رها کرد به
باد سپرده شوند.
در شب ها و روزهای برگزاری تيرگان، جشن است و شادی و همدلی و همداستانی.
در اين شب ها و روزها شاد و شادی آفرين، فال کوزه يا چک و دوله و يا به
گفته ارمنی ها که رسمی همانند ما دارند فال بولونی می گيرند، کتاب و سرود
می خوانند، شب های سعر و سرود برگزار می کند، از تاريخ و از چه بايد کرد
ها و شايست و ناشايست ها می گويند، و بسياری کارهای ديگر.
جشن ها ی ايرانی – تيرگان،
جشن آبريزگان
جشن ها و سنت ها بر پايه ی :
۱. بنيادهای فرهنگی و باوری.
۲. انگيزه ها و زمينه های اجتماعی.
و يا
۳. خاستگاههای سياسی، پايه گزاری و برنامه ريزی می شوند و به اجرا در می
آيند.
۱. بنيادهای فرهنگی و باوری:
روشن است که جشن ها بر پايه ها و بنيادهایِ فرهنگی استوارند و چناچه
بنيادهای يک فرهنگ بر پايه ی نرم خويی، آشتی جويی و کار و کوشش در راه
پيشبرد کار جهان و کشور و همهی مردم استوار باشد و در راه راستی و درستی
و شادی جويی و شادمانی خواهی برای همگان گام بر دارد، نيکی و نيک دلی و
جشن ها و شادی ها را پايه می گزارند و اگر به جز از آن باشد. سنت غم و
غمگساری پايه می نهند، از شادی و شادمانی دوری می جويند و به سوی غم و
غمگساری و بد دلی و دشمنی روی گردان می شوند.
اين کنش و واکنش و بازتاب، درست همانند بارانِ برآمده از دو ابر بر
خواسته از آبِ پاک که باران پاک و پالوده و زاينده می دهد و يا بر خوسته
از آبِ نا پاک و آلوده که باران آلوده و آزار رسان است که مرگ می باراند
و غمگين می گستراند.
۲. انگيزه ها و زمينه های اجتماعی:
انگيزه های اجتماعی برگزاری جشن ها نيز، نياز مردمان به گردهم آمدن و گذر
از دشواری ها با هم انديشی، همياری، همکاری و همدلی يکديگر است.
آن چنان که از برجای مانده هايی به ويزه چون سرودهای اشو زرتشت بر می
آيد. اين جشن بر پايه و بنيان انديشه، گفتار و کردار نيک پديد آمده اند و
در راستای نزديکی های روانی، احساسی و عاطفی و همچنين هماهنگی و همبستگی
های اقتصادی و اجتماعی هوندان خانواده، دودمان، دهِ شهر، کشور و با آرزو
و هدفِ همبستگی همگانی و جهانی مردمان کوشش به سوی اشويی و اشايی و رسايی
بنيان گزاری شده اند.
ردِ پا و بَر و برآيند آن هدف ها را نيز در برجای مانده های گوناگونی که
از سر بلندی و سرفرازی های زمان هایِ همدلی و همداستانی و با هم بودنمان
داستان ها دارند به آسانی می توانيم بيابيم، ببينيم و بدانيم.
۳. خاستگاههای سياسی:
زمينه های سياسی نيز پايه و هدفِ همدل و همدست و هم آوا و همنوا و هماهنگ
کردن مردم را داشته و دارند و برای پاسداری از آب و خاک و خانه و کاشانه
و آشتيانه و کشور خود و يا يک ايديولوژی و فلسفه استوار بسيار ثمر بخش
بوده و هستند. برای آنانی که خواستار همدل و همدست شدن مردمان در راه
رسيدن به هدفی همسان و همسو می باشد.
اکنون اگر نگاهی به هر يک از اين پايه ها و زمينه های فرهنگی، باوری،
اجتماعی و سياسی بيندازيم به خوبی در می يابيم که فرهنگ پر بار و بر پايه
راستی، درستی، انديشه، گفتار، کردار نيکی که خواستار شادی و شادمانی و
بهروزی و خوش سرانجامی برای موجود است. چه به جا و درست، زمينه ساز و
انگيزه ی برگزاری اين همه جشن و سرور و شادمانی بوده است.
جشن هايی که با برگزاری آنها، تن و جان و روان خود را سرزنده و شاد می
سازيم و با ياری آنها می آموزيم که با در کنار ديگران بودن و با همياری و
همکاری يکديگر بسيار آسان تر می توانيم کارهای خود و جهان را به سامان
برسانيم.
فرهنگ پر بار و کهن پشته ی يران که بر بنيان های راستی و اشا استوار است
و شادی و شادمانی و آبادی و آبادسازی را آموزش می دهد، زمينه ساز جشن
هايی است که با شمارش سرانگشتی به آنها نگاهی می اندازيم.
1. جشن روز فروردين از ماه فروردين يا فروردين گان به درازای 5 روز.
2. ارديبهشتگان ( ارديبهشت روز از ارديبهشت ماه)
3. جشن ميانه بهار يا گاهان بار يکم – ميديو زَرِم گاه.
4. جشن خرداد يا خردادگان.
5. جشن نيلوفر در خورداد روز از تير ماه.
6. جشن ميانه تابستان که از خور روز از تير ماه آغاز می شود و " ميديو
شيم گاه" نام دارد. (ميديو = ميانه و شيم = تابستان)
7. تيرگان يا جشن تير. از تير روز تا "باد " روز
8. امردادگان، جشن امرداد،امرداد روز از امرداد ماه
9. شهريورگان، شهريور روز از شهريور ماه
10. جشن پايان تابستان ( گاهان بار سوم = پيتی شه يا گاه)
11. مهرگان و جشن برابر روز و شب در پائيز.
12. جشن آغاز سرما ( گاهان بار چهارم – اياسَر ِم گاه)
گاهان بار دوم، مديوشهيم(شِيم) گاه، جشن
ميانه يا نيمه تابستانی
جشن ميانه تابستان يا گاهان بار دوم = مديوشهيم گاه که ميديو= ميانه و
شهيم برابر با تابستان است و در خور گفتن است که جشن نيمه تابستانی ما
ايرانيان درست دو روز پس از جشن نيمه تابستانی سوئدی ها برگزار می شود.
گاهان بار دوم يا جشن نيمه تابستانی را در ۵ روز و يا گاهان خوانی و شادی
و شادمانی و همدلی و هم سخنی و پرداختی به آموزش های نيک بر می گزارند.
سوئدی ها دارای جشن هايی همانندی با ما ايرانيان هستند که از ميان است
روز برابری شب و روز در بهار (نوروز ما) . همچنين در پائيز (مهرگان) و
نيز جشن نيمه تابستانی و جشن نيمه زمستانی (که يلدای ما باشد).
درباره همسانی جشن های ايرانی و به ويژه با کشورهای اسکانديناوی در آينده
بيشتر خواهيم خواند.
تير و باد
تير و باد، هفت رشته ی نازک نخی و ابريشمين رنگارنگ و به رنگ های زرين
سمين (طلايی و نفره ای) است که به هم تابيده شده اند و با وزش باد گويی
به پرواز در می آيند.
" تير وباد " را پير و جوان به مچ دست می بندند و يا از کوشه ی رخت خود
می آويزند و در درازای ده روز جشن همراه خود دارند. در روز دهم به بالای
بام ها يا بلندی ها رفته و آنرا به ياد تيری که آرش کمانگير پهلوان ميهن
پرست رها کرد، به باد می سپارند. از آن جا که روز دهم جشن روز "باد" از
ماه تير است و به همين انگيزه نيز آن رشته ها را " تير و باد" گويند.
در هنگامه ی برگزاری تيرگان رسم چنين بوده است که به نام و انگيزه ی جشن،
برای نو عروسان و تازه دامادان پيش کش می فرستند. به همراه پيش کش ها،
کله قندی را نيز در پوشش سبز رنگی می پوشانند و با "تير و باد" آرايشش می
دهند و به خانه نوعروس ها و يا تازه دامادان می فرستند خود نگارنده چه
بسيار خنچه های پيش کشی را ديده ام که به همراه پيش کش ها، کله قندِ زر
ورق پيچيده ای را در خود جای داده بودند و بر سر و شانه ی خنچه بَر ها و
با شادی و همهمه ی بينندگان همشهری به سوی خانه ی نو عروسان و تازه
دامادان فرستاده می شدند.
خوردن گندم و دانه ها و ميوه های پخته
در تيرگان
چون يکی از انگيزه های برگزاری جشن تير را رها شدن ايرانيان در تبرستان
از محاصره افراسياب بر می شمارند و باور دارند که در هنگام محاصره مردم،
آسيا، در دسترس نداشتند که گندم را آرد کنند پس گندم و دانه های ديگر و
ميوه ها يی را که هنوز کال و نارس بودند می پختند و می خوردند. بنا بر
همين انگيزه نيز، در هنگام برگزاری تيرگان، دانه ها و ميوه ها را می پزند
و می خورند.
از ديگر خوردنی های اين روز سيُرک است که از آرد هقت دانه بهم آميخته و
سرخ شده تهيه می شود.
در روزها و شب های برگزاری تيرگان مردم گرد هم می آيند و به گفتن
داستانهای کهن به ويژه داستان آرش می پردازند.گاتها را می خوانند و از
بنيادهای فرهنگی ايران باستان آگاهی می يابند. شب های شعر و داستان
برگزار می کنند. و با انجام بازی های گوناگون می پردازند.
فال کوزه
"فال کوزه" گرفتن يا "چک ودوله"، رسمی ست که همانندش را ارامنه نيز دارند
و به آن "بولونی" می گويند اين چنين برگزار می شود.
در نيمه ی پايانی روزِ نهم تير ماه که "ماه" روز نام دارد و روزِ نَبـُر
و همچنين روز دويم از گاهان بار دوم (يا همان ميديو شيم گاه) و يک روز
پيش از تير روز باشد رسم چنين است که دوشيزه نوجوانی کوزه ای که درونش
پيدا نيست و تا اندازه ای آب در آن هست را در دست گرفته به نزد اين و آن
می رود تا هر يک از باشندگان (حاضران)، بر پايه ی آرزو و خواستی که
دارند، چيزی را به نشانه ی از خود در آن کوزه بيندازند. پس از اينکه
همگی، نشانه هايشان را در کوزه انداختند، آن را با پارچه ای سبز رنگ می
پوشانند، آيينه ای بر رويش می نهند و در زير درخت مورد می گذارندش تا
شامگاه روز ديگر که همان تير روز از ماه تير (دهم تير ماه) باشد، در آن
هنگام، همان دوشيزه که به گرمابه رفته و خود را پاکيزه ساخته است. کُشتی
نو می کند، به جايی که همه گرد آمده اند و چشم به راهِ او هستند می آيد و
کوزه را پيش آورده دست در کوزه می کند و نشانه ها را يک به يم از درونِ
کوزه در می آورد.
هم زمان با هر باری که دوشيزه نوجوان دست به درون کوزه می برد و نشانه ای
را بيرون می آورد، خود آن دوشيزه يا يکی از ياران و پيرامونيانش سرود يا
شعری را می خوانند که آن سرود پاسخ داده شده به خواست و آرزویِ آرزو
کننده ای که نشانه اش از درون کوزه بيرون آمده است می باشد. اين بازی و
سرگرمی بسيار پر هواخواه بسته به شمار کسانی که در آن جا هستند گاه تا
ساعت ها دنبال می شود.
جشن نيلوفر
روز برگزاری جشن نيلوفر را خورداد روز از تير ماه، که روز سوم در سال
شمار تازه باشد دانسته اند. ابو ريحان از آن به نام جشنی تازه نام برده
است.
از برگزاری اين جشن آگاهی فراوانی در دست نيست و از روی نوشته ها بر می
آيد که ۵ روز پيش از گاهان بار دوم يا جشن نيمه تابستانی ايرانی و ۷ روز
پيش از تير روز، جشن تير، و يا تيرگان برگزار می شده است.
ابن خلف تبريزی در برهان قاطع روز برگزاری اين جشن را هفتم و يا هشتم
امارددماه بر می شمارد.
از نکته های درخور نگرش در باره ی اين جشن، هم زمان و هم روز شدنش با جشن
نيمه تابستانی سوئدی ها می باشد که می تواند مانند جشن های ديگری همچون
جشن های نيمه بهاری، تابستانی، زمستانی و ...، از نزديکی های فرهنگی
مردمان اين سوی جهان و آن سويش سخن به ميان آورد.
ياد آوری روزهای ِ ويژه تيـرماه
تيـرماه 3743 زرتشتی
۱. تيرگان: تير روز از تير ماه، جشن تير، اين روز برابر است با روز۱۰تير
ماه (در سال شمار
کهن ۱٣تير ماه). تير روز برابر است با روز ۱ جولای
۲. گاهان بار دويم: چهره ميديوشم گاه، که پنج روز و روزهای "خور" و "ماه"
و "تير" و "گوش" و "دی به مهر" روز می باشند و از ۱۲ـ ۸ تير ماه برگزار
می شود.
٣. ديدار پير سبز: زرتشتيان روزهای۶ ـ ۲ تير ماه، برابر با ۲٣ ماه جون را
به ديدار پير نارستانه يا پير نارک می روند. اين روز ها روزهای
"سپندارمز"، "خورداد"، "امرداد"، و "دی به آذر" هستند.
4. روز های نبر: روز ٩ تير ماه، "ماه" روز، برابر با ٣۰ جون، روز
۱۱تيرماه، "گوش" روز، برابر با ۲ جولای، روز۱۸تيرماه، "رام" روز، برابر
با ٩ جولای، روز۲٩تيرماه، "وهمن" روز، برابر با ۲٩ جولای.
روز های نَبُــــر:
ايرانيان در روزهای: "ماه"، "گوش"، "رام" و "وهمن" يا بهمن گوشت نمی
خورند.
اين روزها در تير ماه بدينگونه اند:
روز ٩ تير ماه، "ماه" روز، برابر با ٣۰ جون
روز ۱۱تيرماه، "گوش" روز، برابر با ۲ جولای
روز۱۸تيرماه، "رام" روز، برابر با ٩ جولای
روز۲٩تيرماه، "وهمن" روز، برابر با ۲٩ جولاینسبی
|
